nga Bengi Muzbeg
Krzysztof Kieślowski lindi gjatë Luftës së Dytë Botërore dhe u rrit në qytete e qyteza ku kishte sanatoriume, në të cilat i ati merrte trajtim të vazhdueshëm për shkak të sëmundjes prej së cilës vuante. Pas vdekjes së të atit, kur Kieślowski ishte ende i ri, ai kaloi një fëmijëri dhe rini të vështirë, të kushtëzuar edhe nga rrethanat e kohës. Pasi nuk ja doli dy herë radhazi të hynte në Shkollën e Filmit në Łódź, aplikoi për herë të tretë, për t’i dëshmuar nënës së tij se ishte i aftë t’ia dilte dhe asaj radhe u pranua. Duhet theksuar se, nga rreth 1.000 aplikantë që paraqiteshin në atë kohë në shkollën e Łódź-it, vetëm 45–50 arrinin në fazën përfundimtare të provimit, ndërsa pranoheshin vetëm 5–6 prej tyre (Stok, 1997: 51–52).
Që në moshë të re, Kieślowski ishte një njeri i lidhur fort me familjen, të cilit i mungonte i ati dhe që i donte nënën dhe motrën. Ai kundërshtonte sistemin e rreptë politik që mbizotëronte në Poloni në atë kohë dhe ishte kundërshtar i ndërgjegjshëm i shërbimit ushtarak, aq sa humbi 25 kilogramë për të shmangur rekrutimin (Stok, 1997: 46–49). Pas kontrolleve të gjata, arriti të siguronte një dokument që e shpallte me skizofreni të dyfishtë, me qëllim që të mos dërgohej në ushtri (Stok, 1997: 46). Me fjalë të tjera, që në fëmijëri ai ishte përfshirë në një proces të vazhdueshëm të vënies në pikëpyetje të çështjeve morale, duke ballafaquar koncepte si të qenurit ushtar, apo arma, ekzekutimi, vrasja, shteti, shtypja, censura dhe ndalimi me koncepte si njeriu, etika, shpirti, emocioni, morali dhe ndershmëria.
Krzysztof Kieślowski, pasi përjetoi fëmijërinë dhe rininë e përmendur shkurtimisht më sipër në Poloninë e asaj kohe, e nisi karrierën duke realizuar dokumentarë të shkurtër dhe filma të shkurtër gjatë dhe pas studimeve në Shkollën e Filmit në Łódź. Duke mos përqafuar realizmin socialist, konceptin artistik mbizotërues në Bashkimin Sovjetik dhe Poloni në atë periudhë, Kieślowski, së bashku me një grup regjisorësh dhe shkrimtarësh, formoi një rrymë të njohur si “Kinemaja e Ankthit Moral” (Stok, 1997: 66–69).
Kjo sfidë e fuqishme jo vetëm që solli një qasje të re ndaj krijimit të filmave, por shënoi edhe shfaqjen e një forme të veçantë të artikulimit politik, përmes çmontimit të mekanizmave kufizues. Megjithatë, Kieślowski nuk e shihte veten si figurë politike. Në vitet 1990, ai pa se si sistemi polak, të cilin nuk e kishte përqafuar asokohe, po shndërrohej në një sistem liberal në kuptimin nacionalist-kapitalist të fjalës, gjë që e zhgënjeu thellësisht (Stok, 1997: 61).
Në këtë ese të shkurtër, shqyrtojmë se si Krzysztof Kieślowski kaloi nga një qasje kinematografike e përqendruar te dokumentari drejt një kinemaje poetike dhe metafizike, përmes katër filmave. Burimi kryesor i këtij teksti është libri me titull “Kieslowski on Kieslowski”. Megjithëse ky libër shërben si pikënisje e analizës, janë shfrytëzuar edhe burime të tjera, siç dëshmohet nga bibliografia.
“Camera Buff” (ose: Amator, 1979) është vepra më vetërefleksive e Kieślowskit brenda rrymës polake të “Kinemasë së Ankthit Moral” (Güven, 2024). Historia e Filip Moszit, një punëtor fabrike që blen një kamerë 8 milimetërshe për të filmuar vajzën e tij të porsalindur, e tejkalon kufirin e një hobi personal dhe shndërrohet në një sprovë të përgjegjësisë etike. Filipi e drejton kamerën nga realiteti i thjeshtë i jetës, ashtu siç rrjedh ajo, në kundërshtim me diskurset zyrtare të burokracisë dhe të fabrikës dhe gradualisht nis të përplaset me mekanizmat e pushtetit.
Megjithatë, ai përjeton një përballje të thellë me ndërgjegjen e vet kur kupton se pamjet dokumentare të filmuara me qëllime të mira sjellin limitime burokratike dhe pasoja shkatërruese në jetën e njerëzve të tjerë. Në fund të filmit, Filipi djeg materialin e filmuar dhe e drejton objektivin jo nga bota e jashtme, por nga fytyra e tij. Kështu, ai tregon se kinemaja nuk është një instrument ekspozimi, por një prag moral ku artisti përballet me të vërtetën e vet (Pekşen, 2026).
“Dekalog 1” (1988), vepra më e rëndësishme e kalimit nga realiteti shoqëror te ligjet morale, vë në pikëpyetje kufirin mes arsyes racionale dhe brishtësisë së jetës njerëzore (Telek, 2023). Megjithëse profesori universitar Krzysztof llogarit me saktësi të përsosur, përmes kompjuterit, trashësinë e akullit në liqenin ku i biri do të bëjë patinazh, fëmija humbet jetën kur akulli çahet për shkak të shkrirjes së papritur. Në skenarin e filmit mësojmë se uji i ngrohtë i shkarkuar nga një termocentral derdhet në liqen, por regjisori e heq këtë hollësi nga filmi dhe nuk e shpjegon arsyen e çarjes së akullit (Žižek, 2008: 26).
Në këtë mënyrë, ai hap një mister kozmik në zemër të filmit. Tragjedia e qenieve njerëzore, të pafuqishme përballë kufijve të botës së fakteve, shoqërohet nga figura misterioze e endacakut/engjëllit, i cili nuk mund të ndërhyjë në ngjarje, por i dëshmon ato i pafuqishëm (Žižek, 2008: 26). Ky engjëll, që të kujton Jezuin, do të shfaqet vazhdimisht përgjatë ciklit Dekalog, si një sy i epërm (Zoti) ose si një sy i brendshëm (morali), në rolin e dëshmitarit që nuk ndërhyn në ngjarje.
“Një film i shkurtër për dashurinë” (ose: A Short Film About Love, 1988) përqendrohet te izolimi i njeriut përmes soditjes së fshehtë dhe pasionit (Stok, 1997: 181). Në historinë e të riut Tomek, i cili vëzhgon Magdën në pallatin përballë përmes një teleskopi, perspektiva narrative ndryshon në mes të filmit. Kjo zhvendosje e këndvështrimit, nga “ai që dashuron” te “ajo që dashurohet”, e shtyn publikun të vërë në pikëpyetje forma të ndryshme identifikimi dhe empatie. Fundi i filmit, i konceptuar pas sugjerimit të aktores Grażyna Szapołowska dhe që nuk gjendet në Dekalog 6, krijon mundësinë e një hapësire ku njeriu modern, i ngurtësuar nga zhgënjimet, mund të gjejë strehë. Ky fund e çliron dashurinë nga roli i një objekti narcisist të dëshirës dhe e shndërron atë në një përvojë përmes së cilës individët përballen me vetminë e tyre (Žižek, 2008: 18).
Siç u theksua shkurtimisht më sipër, kjo periudhë përkon me një kohë zhgënjimi për Kieślowskin. Ai kuptoi se sistemi perëndimor nuk ishte aq i lirë sa mendohej, se presioni dhe kontrolli i tregut kishin zëvendësuar shtypjen shtetërore dhe se kalimi i Polonisë drejt këtij sistemi, përmes një terapie shoku pas përvojës së sistemit të ngurtë të mëparshëm, e kishte lënë të zhgënjyer dhe të çorientuar. Ndoshta pikërisht për këtë arsye, në filmin “Jeta e dyfishtë e Veronikës” (The Double Life of Véronique, 1991), Kieślowski i përcjell publikut një histori tërësisht intuitive dhe poetike të ngjashmërisë, përtej rrëfimeve politike. Në këtë film, ndërsa polakja Weronika zgjedh me pasion muzikën dhe humbet jetën në skenë, francezja Véronique e përjeton këtë humbje si një dhembje emocionale dhe zgjedh një jetë të qetë.
Në vend që t’i ofrojë publikut përgjigje të gatshme, kinemaja e Kieślowskit e lë atë përballë ndërgjegjes së vet dhe pyetjeve universale morale. Këta katër filma përmbledhin, përmes një gjuhe elegante, kufizimet e njeriut në botë, gabimet e tij dhe, megjithatë, përpjekjen për të arritur te tjetri. Kieślowski ndihet i çliruar nga nevoja për t’i kënaqur të gjithë në planin politik, sepse pikërisht kjo i mundësoi të ndërtonte vlera artistike, morale dhe etike përmes kinemasë së tij.
Referenca:
* Canay Güven, Z. (2024). Kieślowski’s artistic rebellion in Camera Buff (1979): Reflections on the Moral Anxiety Cinema. sinecine: Sinema Araştırmaları Dergisi, (Magazine of Cinema Research) 15(1), 143–162. [https://doi.org/10.32001/sinecine.1467355]
* Dinvar Pekşen, G. (2026). Krzysztof Kieślowski sinemasında ahlaki kaygı ve varoluş eşiği: Camera Buff / Amatör film örneği. [Moral Concern and the Threshold of Existence in Krzysztof Kieślowski’s Cinema: The Case of Camera Buff (Amator)] The Turkish Online Journal of Design, Art and Communication (TOJDAC), 16(3), 1511–1532. [https://doi.org/10.7456/tojdac.1929093]
* Stok, Darusia (1997). Kieślowski Kieślowski’yi anlatıyor [Kieślowski on Kieślowski] (Translator: Aslıhan Kutay) Afa Publishing.
* Telek, D. (2023). Sınırlı bütün olarak dünya kavrayışı: Krzysztof Kieślowski’nin televizyon dizisi Dekalog’un birinci bölümünde olgular ve değerler.[The Conception of the World as a Limited Whole: Facts and Values in the First Episode of Krzysztof Kieślowski’s Television Series Dekalog] Filmvisio, 1, 21–45. [https://doi.org/10.26650/Filmvisio.2023.0002]
* Žižek, S. (2008). Kieslowski: Maddeci teoloji [Kieślowski: Materialist Theology] (Translation: S. Gürses) Encore Publishing.